Penvernietigingen en penbewerkingen op zegels van de emissie 1852

Door Jhr. Drs. F.W.B. Van Humalda van Eysinga

SAMENVATTING

Penvernietigingenzijn opzettelijk door postale functionarissen met de pen aangebrachtestrepen en/of tekst met het doel om hergebruik van postzegels tevoorkomen dan wel om postale indicaties aan te geven.
Correcte enin esthetisch opzicht aantrekkelijke penvernietigingen zijn zeldzaam enworden derhalve slechts sporadisch op veilingen aangeboden.

Onderstaandepagina’s beogen een overzicht te geven van wat er zoal op dit terreinbestaat en een lans te breken voor dit vaak veronachtzaamde maar tochzo interessante verzamelgebied.

INLEIDING

Veelfilatelisten beschouwen penvernietigingen (penstrepen, penkruisen,pennotities of andere penbewerkingen) op postzegels als eenbeschadiging of ontsiering welke de zegels ongeschikt maakt voor opnamein hun verzameling. Zij hebben daarmee het gelijk aan hun kant, behalvewanneer deze inktstrepen of inktaanduidingen postale doelen hebbengediend, dat wil zeggen met opzet zijn aangebracht door met postaleautoriteit belaste functionarissen.
Zodra kan worden aangetoond (ofredelijkerwijs mag worden aangenomen) dat de penvernietiging eenpostale vernietiging betreft en niet een min of meer toevallig doorafzender of ontvanger op de zegel aangebrachte streep of notitie, magmen spreken van een filatelistisch correcte penvernietiging. Ditvereist enige studie van en ervaring met het onderwerp, want het zalduidelijk zijn dat dit interpratief-gevoelige onderdeel van defilatelie zich makkelijk leent voor malafide maakwerk.

PENVERNIETIGING VOLGENS DE POSTALE VOORSCHRIFTEN

Vanafde invoering van de postzegel op 1 januari 1852 werd voorgeschreven datvoor postzegels waarop de stempel ontbreekt of waarvan deoverstempeling onduidelijk is, de postbeambten ter correctie daarovermet de pen (of met aniline-potlood) een kruis moet trekken in diervoege dat hetgeen van den stempel zigtbaar is niet weggenomen worde.Eveneens voorgeschreven was dat de postkantoren waren belast met deverificatie en overstempeling van postzegels bij akkoordbevinding methet franco-dagtekeningstempel (K.55-57). Om postale vertraging tevermijden werd tevens bepaald dat verificatie en ook afstempelingverricht mocht worden door hulppostkantoren (met het naamstempel K.61),wanneer het een brief betrof welke binnen het eigen arrondissementbesteld moest worden of wanneer de brief naar een aangrenzendhulppostkantoor werd verzonden zonder dat daarbij een postkantoor werdgepasseerd. Een uitzondering betrof de verificatie en de vernietigingvan postzegels op brieven door aan spoorwegen gelegen hulppostkantoren.Overstempeling daarvan diende te geschieden met het stempel FRANCOzonder omlijsting (K.33), terwijl ter indicatie van het postkantoor,waaronder zulk een hulppostkantoor ressorteerde, degebroken-cirkelstempels (K.65) of halve-cirkelstempels (K.66) op devoorzijde van het couvert dienden te worden aangebracht. (Zie ook: DeAfstempelingen op de Eerste Emissie Postzegels van Nederland,Specialiteitencatalogus NVPH).

Indien op postkantoor en/ofhulppostkantoor was verzuimd een afstempeling aan te brengen of wanneerde afstempeling onduidelijk was, diende de besteller (of de metpostbehandeling belaste treinconducteur der “brievenmalen”) alsnog voorvernietiging zorg te dragen en door middel van pen of aniline-potloodeen zogenaamd “Andreaskruis” over de zegel(s) aan te brengen. Ook de“plattelands-postbushouders” en “brievengaarders”, die met lokalebestelling van post waren belast en ongebruikte postzegels ter verkoopbij zich droegen, dienden bij de behandeling van hun zogenaamde“arrondissementspost” op deze wijze voor vernietiging zorg te dragen.

PENVERNIETIGING IN DE GEEST VAN DE VOORSCHRIFTEN

Aangeziende officiële instructies voor vernietiging nogal summier waren en erforse ruimte bestond voor eigen interpretaties zijn penvernietigingen,welke geheel overeenkomstig de postale voorschriften zijn uitgevoerd enbovendien zijn bewaard gebleven relatief schaars. Alhoewel eendergelijke categorie in wetenschappelijke zin natuurlijk niet magbestaan, omschrijft “penvernietiging in de geest van de voorschriften”meestentijds het eindproduct beter dan “in strijd met” dievoorschriften.
Penvernietigingen in andere vormen (ruiten, rasters,strepen, kringen, etc. Etc.) dan het Andreaskruis, alsmede kleineverbeteringen van onjuistheden of onduidelijkheden in het stempel,worden in deze paragrafen penvernietigingen “in de geest van devoorschriften” genoemd.

PENVERNIETIGING IN STRIJD MET DE POSTALE VOORSCHRIFTEN

Bijsommige niet van officieel stempelmateriaal voorziene postbeambtenbestond behoefte tot profilering van de postale autoriteit. Dit heefter onder andere toe geleid dat verscheidene kleine postagentschappenertoe overgingen om oude stempels uit de tijd van dedistributiekantoren te gebruiken of bestelhuisstempels naar eigenontwerp te doen vervaardigen. Ook hebben enkele postbeambten gemeend ergoed aan te doen ten aanzien van penvernietiging iets verder te gaandan van hen werd gevraagd of verwacht. Aan hun overijverigheid enfantasie danken wij de aardigste (en ook kostbaarste) soortpenvernietigingen, namelijk die waarop door de postbeambte tervernietiging teksten op de postzegels zijn geschreven.

PENCORRECTIES EN PENNOTITIES

Brievendie wegens onvoldoende frankering waren belast met een aanvullend portdienden te worden voorzien van de pennotitie “ontoereikend” of“insuffisant” op de voorzijde van het couvert. Tevens diende het woord“franco” in de afdrukken van de franco-dagtekeningstempels te wordendoorgestreept. Ook de strafportindicatie moest op de voorzijde van debrief worden aangegeven. Wanneer het woord “franco” uit het stempel opde postzegels was afgedrukt, resulteerde dit in een inktstreep op dezegels en dus in een reguliere penvernietiging. Wanneer echter hetwoord “franco” buiten de postzegels terechtkomt, is er strikt genomengeen sprake van penvernietiging.

SCHEMATISCH OVERZICHT PENVERNIETIGINGEN

PENVERNIETIGING
(sensu stricto: het voor hergebruik ongeschikt maken van postzegels door middel van pen of potlood)

A. Volgens voorschrift
(Andreaskruis)

Fig. 1. De drie waarden (5, 10 en 15 cent) volgens de postale voorschriften vernietigd door middel van het “Andreaskruis”.

Fig.2. Op 16-8-1859 per spoorweg verzonden brief van SASSENHEIM(naamstempel op achterzijde) naar ‘s-Gravenhage, afstandstarief 1;gewichtsklasse 1, correct gefrankeerd met 5 cent, doch nietafgestempeld. De met postbehandeling belaste conducteur derbrievenmalen heeft volgens de voorschriften met de pen een“Andreaskruis” over de zegel getrokken. Het rode gebroken-cirkelstempelis conform de voorschriften door het hulppostkantoor geplaatst.
Hetstempel FRANCO zonder omlijsting (K.33) is verzuimd op de postzegel aante brengen. De conducteur had blijkbaar nog niet de beschikkinggekregen over het eind 1859 pas verstrekte franco-dagtekeningstempelH.Spoorweg.

B. “In de geest van”
(Ruiten, rasters, strepen, kringen, etc.)

Fig. 3. Losse zegels met penvernietigingen “in de geest van” de voorschriften.

Fig. 4. Complete, ongedateerde arrondissementsbrief van KUINRE(naamstempel K.61 op achterzijde) naar Woudsend met penvernietiging inruitvorm.

Fig.5. Ongedateerde arrondissementsbrief van KRUININGEN (naamstempel opachterzijde) naar Bath. Penvernietiging door middel van strepen.

C. “In strijd met”
(Geschreven franco, plaatsnaam, handtekening van bestelhuishouder)

Fig. 6. Geschreven “franko” en “franco”.

Fig.7. De drie waarden alle met geschreven plaatsnaam, resp. Waardenburg,Utrecht en Nymegen. Aangezien het niet erg waarschijnlijk is dat devernietigingen Utrecht en Nymegen betrekking hebben opvoorafgestempelde arrondissementspost van uitzonderlijk gewicht (datwil zeggen boven 15 gram), lijkt het aannemelijker dat het in beidegevallen plaatsing door een conducteur der brievenmalen betreft.

Fig.8. Geschreven “M.Bleiker bushouder” en geschreven “Blokhuis”.Handtekening- en van bestelhuishouders. Dit waren veelal postbodenwonende in kleine plaatsen tussen de (hulp)postkantoren, waarvandaanzij dagelijks brieven afhaalden en brachten. Van deze postboden stammenook de penvernietigingen van postzegels op gefrankeerdearrondissementspost.

PENCORRECTIE
(verplichte postale indicatie)

A. Volgens voorschrift
(Doorhaling van het woord “franco” in het stempel)

Fig.9. Complete brief van Rozendaal via Valenciennes naar Parijs.Onvoldoende gefrankeerd met A1 + A2 + A3 (30 cent)driekleuren-frankering (tricolore).
Door het aangegeven gewicht (“9grammes”) viel de brief in gewichtsklasse 2, waarvoor het dubbele portvereist was. Overeenkomstig de postale voorschriften werd het woord“franco” in het stempel doorgestreept en het woord “ontoereikend” metde pen op de briefvoorzijde geschreven. Omdat tevens was bepaald datbij onvoldoende frankering het betaalde port van onwaarde zou worden,werd het door de ontvanger te betalen port van 12 decimes (ca. 60 cent)met zwart potlood op het couvert geschreven.

Fig.10. Op 22-1-1861 verzonden, onvoldoende gefrankeerde brief vanOudewater naar Culemborg. Overeenkomstig de voorschriften werd hetwoord “franco” in het stempel doorgestreept, echter zonder dat daarbijde postzegel werd geraakt.

B. “In strijd met”
(Geschreven ontoereikend)

Fig. 11. In strijd met de voorschriften op de zegel geschreven “ontoereikend”.

NASCHRIFT

Deauteur houdt zich aanbevolen voor kritisch commentaar en is de herenBoogaard, Bouscher, Brandsma, alsmede Van Dieten Postzegelveilingenerkentelijk voor hun hulp bij de totstandkoming van deze publicatie.